Begrafenis van Brenda's oma.
Door: Ronald de Groot
Blijf op de hoogte en volg Ronald
25 Maart 2006 | Zambia, Solwezi
Om te lange verhalen te voorkomen heb ik de mail gesplitst. Dit stukje proza is bijna een week oud: internet niet beschikbaar. Hier gaan we dan, vanaf vorige zaterdag!
De ceremonie rondom de begravenis van oma wil ik niet missen. En dat is niet voor de steun aan Brenda: dát is hier namelijk anders geregeld.
Brenda praat me snel bij over de tradities zodat ik geen flater sla. Geef de vrouwen geen hand, groet de groep oudere mannen door naar het midden van de tent te lopen, ga door de knieen, klap in je handen en zeg niets. Dat is hier respect en betrokkenheid.
Als ik die zaterdagavond arriveer hebben zich al meer dan honderd familieleden rondom het huis van oma verzameld. Op zondag is dat aantal ruim verdubbeld! Mannen en vrouwen kennen hun eigen taken en disciplines. De ceremonie rond het huis van de overledene duurt tot de begravenis: ook 's nachts! Zang, dans, bijbelverhalen en speeches wisselen onafgebroken af. De families zitten rond vele kampvuren. De oudere vrouwen zitten in het huis en tonen met regelmaat zingend hun rouw en verdriet.
De oudere mannen zitten in een oude legertent (het regent iedere dag!) in luie strandstoelen verhalen te vertellen.
Om beurten gaan de groepen rond de kampvuren staan en zingen dan liederen. Het blijkt dat iedere kerkkoor zich rond een ander kampvuur heeft verzameld. Ik versta er bijna niets van maar snap goed waar het over gaat: God bedanken voor het mooie leven wat Ba Nkambo (Kaonde voor oma) heeft gehad en blij zijn met de enorme familie die zij heeft voortgebracht. 85 jaar is Ba Nkambo geworden: een zeer hoge leeftijd in deze omstandigheden.
Wanneer ik 'snachts wakker wordt hoor ik nog steeds drums en gezang. Ik zie dat het drie uur is en denk aan al die mensen die buiten in de donkere nacht oma herdenken en eren. Wat een sterk gestel om met een paar hazeslaapjes drie nachten door te brengen.
Maandags gaan we oma begraven. Een dag om nooit te vergeten. Het protocol wordt 'smorgens om acht uur voorgelezen door de oudste zoon. Alles bij elkaar zal de ceremonie vier uur in beslag nemen. Aan het eind van dag blijken dat er negen te zijn geworden! Om alle gasten te kunnen vervoeren zijn een paar bussen geregeld en uiteraard enkele onbetrouwbaar ogende vrachtauto's. In optocht gaan we eerst naar het ziekenhuis, waar het mortuarium is gelegen. Daar ervaar ik opnieuw hoe de verhoudingen tussen de stammen onderling is. Oma is een Kaonde. Een groot deel van de familie dus ook. De Lunda's zijn de buren in het westen. Zij zijn "tribal brothers" en kunnen op ieder moment geintjes uithalen met elkaar: zélfs op een uitvaart. De Lunda's staan voor de deur van het mortuarium en zingen en dansen vrolijk. Ik snap er niets van. Uitleg is snel gegeven: de Lunda's blokkeren al zingend de ingang en de teksten zijn zo ongeveer dat de Kaonde's niet goed genoeg voor hun oma hebben gezorgd en dat ze zelf voor haar dood hebben gezorgd. Zoiets kun je niet geloven als je er niet bij bent. De gein is nog niet afgelopen. Wit is hier een kleur die bij de dood hoort. Eén van de Lunda's heeft witkalk meegenomen en zet het opeens op een rennen in de richting van het hoofd van de familie en enkele neven die erbij staan. Ze strooit het kalk over hun hoofden heen en smeert het nog eens heerlijk op het kale voorhoofd van het familiehoofd: de hele groep moet onbedaarlijk lachen en ze laten de kalk zitten tot het er gedurende dag vanzelf afgaat. Het is een ludiek gezicht: 'n beetje omgekeerde zwarte Piet!
Uiteindelijk gaat de kist naar binnen en komt er na een kwartier weer uit met oma erin. Zang en dans blijven doorgaan terwijl de kist achterop de Toyota Pick-Up wordt gezet. De stoet gaat op weg naar de kerk van de Evangelisten, alwaar zich ook enkele honderden mensen hebben verzameld. Zingend en dansend gaat de kist de kerk in: die blijkt al tot de nok gevuld. Alleen voorin plek voor de naaste familie. Dorothy, de voorzitster van het visserijproject, ziet mij en schuift zover op schoot bij haar buurvrouw dat er nét nog een plekje voor mij is om in de kerk te zitten. Als een sardientje tussen een sandwich volg ik de unieke dienst. De sfeer is onbeschrijflijk: Afrikaans met een tintje van een Amerikaanse TV-dominee. Beklemmend zwetend en vechtend tegen de tranen (dát doet een man hier niet) mag ik na dik anderhalf uur uit mijn benaderde positie opstaan om het bloed weer in mijn slapende linkerbeen te laten circuleren. Ondanks dat alle deuren tegen elkaar opstaan is het inmiddels bloedheet in de kerk. Het "body watching" wordt opgestart. Alle honderden mensen lopen met veel respect voorbij de geöpende kist. Voor iedereen de eerste keer dat ze oma na haar overlijden terugzien. Eenmaal buiten vallen de vrouwen elkaar hard huilend in de armen. Veel Zambianen groeten elkaar met het bekende respect. Het is inmiddels elf uur als we op weg gaan naar de begraafplaats. Alle auto's zijn volgepropt: geen muis kan erbij! Ook ik, de enige muzungu (blanke) zit op de achterste rij kinderstoeltjes van een Landcruiser geperst. De bepaling van de keus van de plek van begraafplaats is een verhaal op zich. Kortgezegd is het in verband met de snelle groei van Solwezi niet zeker dat de huidige plaats, waar ook Brenda's moeder en meerdere familieleden liggen, over tien jaar nog in familiebezit is. De oudste oom heeft een nieuwe farm aangekocht: dertig kilometer weg, waarvan ruim twintig over het slechtste pad wat je je kunt voorstellen. Daar gaan alle vervoermiddelen overheen. Met man en macht worden sommige auto's door de blubber geduwd en verder op weg geholpen. Pech kan niet uitblijven. Een Lite-Ace PickUp, hij bestaat écht, breekt de stuurstang. Probeem is dat op het bakkie zeker vijfentwintig mensen staan. Die gaan dus maar lopen: het blijkt nog drie kilometer te zijn. Vlákbij dus!
De grote bus strandt een klein stukje verder. Iemand vertelt me dat dit het laatste grapje is van Ba Nkambo (oma). Het klopt wel, zij had zo een geweldig gevoel voor humor. Wie weet dat zij vanuit de hemel lachend toeziet op dit bizarre gebeuren.
De farm van oom ligt prachtig. We zijn wel anderhalf uur verder voordat we er allemaal zijn. Een groep vrouwen tilt de kist naar een tweehonderd meter verder gelegen plek. Rustig aan de voet van een grote termietenheuvel en midden in de groene jungle. Enkele familieleden zijn vanmorgen vroeg begonnen met het graven van oma's laatste rustplaats. Uiteraard opnieuw gezang en enkele speeches. Dan wordt de kist in het gat geplaatst en wat er dan gebeurd is ook iets waar je zelf bij moet zijn geweest. De Lunda-vrouwen duwen al zingend de mannen rond het graf weg en beginnen als een razende de vette aarde op de kist te gooien. Met spades en hun blote handen! Het moet zo snel mogelijk gebeuren. Met veel theater, zang en dans wordt oma op deze manier de laatste eer bewezen. De mannen staan rond het graf en de overige vrouwen en kinderen zitten daar omheen op de grond. Daarna roept de ceremoniemeester de verschillende aanwezigen naar voren om bloemen op het graf te leggen of te steken. Brenda had mij al uitgelegd dat ik niet mee naar voren kan als de kleinkinderen met aanhang worden omgeroepen. Niet getrouwd, dus géén deel van de familie. Ik word wel appart opgeroepen en steek samen met de huishoudster van Brenda twee rozen op het graf. Een woord van dank, uitgesproken door de familie-oudste, betekent het eind van de ceremonie. Ná drieën beginnen we aan de bizarre terugtocht. Diverse gestrandde auto's helpen we met z'n allen op weg: voeten in de modder des spijt. Bijna vijf uur later dan gepland komen we doodvermoeid weer thuis.
Jullie zijn ook moe van het lezen van deze mail. Verwerk de indrukken en om volgende week de nieuwe belevenissen te lezen.
Houdoe voor de Brabanders, lekker chillen voor de jeugd en lieve groet voor ieder die ze ontvangen wil.
Ronald
De ceremonie rondom de begravenis van oma wil ik niet missen. En dat is niet voor de steun aan Brenda: dát is hier namelijk anders geregeld.
Brenda praat me snel bij over de tradities zodat ik geen flater sla. Geef de vrouwen geen hand, groet de groep oudere mannen door naar het midden van de tent te lopen, ga door de knieen, klap in je handen en zeg niets. Dat is hier respect en betrokkenheid.
Als ik die zaterdagavond arriveer hebben zich al meer dan honderd familieleden rondom het huis van oma verzameld. Op zondag is dat aantal ruim verdubbeld! Mannen en vrouwen kennen hun eigen taken en disciplines. De ceremonie rond het huis van de overledene duurt tot de begravenis: ook 's nachts! Zang, dans, bijbelverhalen en speeches wisselen onafgebroken af. De families zitten rond vele kampvuren. De oudere vrouwen zitten in het huis en tonen met regelmaat zingend hun rouw en verdriet.
De oudere mannen zitten in een oude legertent (het regent iedere dag!) in luie strandstoelen verhalen te vertellen.
Om beurten gaan de groepen rond de kampvuren staan en zingen dan liederen. Het blijkt dat iedere kerkkoor zich rond een ander kampvuur heeft verzameld. Ik versta er bijna niets van maar snap goed waar het over gaat: God bedanken voor het mooie leven wat Ba Nkambo (Kaonde voor oma) heeft gehad en blij zijn met de enorme familie die zij heeft voortgebracht. 85 jaar is Ba Nkambo geworden: een zeer hoge leeftijd in deze omstandigheden.
Wanneer ik 'snachts wakker wordt hoor ik nog steeds drums en gezang. Ik zie dat het drie uur is en denk aan al die mensen die buiten in de donkere nacht oma herdenken en eren. Wat een sterk gestel om met een paar hazeslaapjes drie nachten door te brengen.
Maandags gaan we oma begraven. Een dag om nooit te vergeten. Het protocol wordt 'smorgens om acht uur voorgelezen door de oudste zoon. Alles bij elkaar zal de ceremonie vier uur in beslag nemen. Aan het eind van dag blijken dat er negen te zijn geworden! Om alle gasten te kunnen vervoeren zijn een paar bussen geregeld en uiteraard enkele onbetrouwbaar ogende vrachtauto's. In optocht gaan we eerst naar het ziekenhuis, waar het mortuarium is gelegen. Daar ervaar ik opnieuw hoe de verhoudingen tussen de stammen onderling is. Oma is een Kaonde. Een groot deel van de familie dus ook. De Lunda's zijn de buren in het westen. Zij zijn "tribal brothers" en kunnen op ieder moment geintjes uithalen met elkaar: zélfs op een uitvaart. De Lunda's staan voor de deur van het mortuarium en zingen en dansen vrolijk. Ik snap er niets van. Uitleg is snel gegeven: de Lunda's blokkeren al zingend de ingang en de teksten zijn zo ongeveer dat de Kaonde's niet goed genoeg voor hun oma hebben gezorgd en dat ze zelf voor haar dood hebben gezorgd. Zoiets kun je niet geloven als je er niet bij bent. De gein is nog niet afgelopen. Wit is hier een kleur die bij de dood hoort. Eén van de Lunda's heeft witkalk meegenomen en zet het opeens op een rennen in de richting van het hoofd van de familie en enkele neven die erbij staan. Ze strooit het kalk over hun hoofden heen en smeert het nog eens heerlijk op het kale voorhoofd van het familiehoofd: de hele groep moet onbedaarlijk lachen en ze laten de kalk zitten tot het er gedurende dag vanzelf afgaat. Het is een ludiek gezicht: 'n beetje omgekeerde zwarte Piet!
Uiteindelijk gaat de kist naar binnen en komt er na een kwartier weer uit met oma erin. Zang en dans blijven doorgaan terwijl de kist achterop de Toyota Pick-Up wordt gezet. De stoet gaat op weg naar de kerk van de Evangelisten, alwaar zich ook enkele honderden mensen hebben verzameld. Zingend en dansend gaat de kist de kerk in: die blijkt al tot de nok gevuld. Alleen voorin plek voor de naaste familie. Dorothy, de voorzitster van het visserijproject, ziet mij en schuift zover op schoot bij haar buurvrouw dat er nét nog een plekje voor mij is om in de kerk te zitten. Als een sardientje tussen een sandwich volg ik de unieke dienst. De sfeer is onbeschrijflijk: Afrikaans met een tintje van een Amerikaanse TV-dominee. Beklemmend zwetend en vechtend tegen de tranen (dát doet een man hier niet) mag ik na dik anderhalf uur uit mijn benaderde positie opstaan om het bloed weer in mijn slapende linkerbeen te laten circuleren. Ondanks dat alle deuren tegen elkaar opstaan is het inmiddels bloedheet in de kerk. Het "body watching" wordt opgestart. Alle honderden mensen lopen met veel respect voorbij de geöpende kist. Voor iedereen de eerste keer dat ze oma na haar overlijden terugzien. Eenmaal buiten vallen de vrouwen elkaar hard huilend in de armen. Veel Zambianen groeten elkaar met het bekende respect. Het is inmiddels elf uur als we op weg gaan naar de begraafplaats. Alle auto's zijn volgepropt: geen muis kan erbij! Ook ik, de enige muzungu (blanke) zit op de achterste rij kinderstoeltjes van een Landcruiser geperst. De bepaling van de keus van de plek van begraafplaats is een verhaal op zich. Kortgezegd is het in verband met de snelle groei van Solwezi niet zeker dat de huidige plaats, waar ook Brenda's moeder en meerdere familieleden liggen, over tien jaar nog in familiebezit is. De oudste oom heeft een nieuwe farm aangekocht: dertig kilometer weg, waarvan ruim twintig over het slechtste pad wat je je kunt voorstellen. Daar gaan alle vervoermiddelen overheen. Met man en macht worden sommige auto's door de blubber geduwd en verder op weg geholpen. Pech kan niet uitblijven. Een Lite-Ace PickUp, hij bestaat écht, breekt de stuurstang. Probeem is dat op het bakkie zeker vijfentwintig mensen staan. Die gaan dus maar lopen: het blijkt nog drie kilometer te zijn. Vlákbij dus!
De grote bus strandt een klein stukje verder. Iemand vertelt me dat dit het laatste grapje is van Ba Nkambo (oma). Het klopt wel, zij had zo een geweldig gevoel voor humor. Wie weet dat zij vanuit de hemel lachend toeziet op dit bizarre gebeuren.
De farm van oom ligt prachtig. We zijn wel anderhalf uur verder voordat we er allemaal zijn. Een groep vrouwen tilt de kist naar een tweehonderd meter verder gelegen plek. Rustig aan de voet van een grote termietenheuvel en midden in de groene jungle. Enkele familieleden zijn vanmorgen vroeg begonnen met het graven van oma's laatste rustplaats. Uiteraard opnieuw gezang en enkele speeches. Dan wordt de kist in het gat geplaatst en wat er dan gebeurd is ook iets waar je zelf bij moet zijn geweest. De Lunda-vrouwen duwen al zingend de mannen rond het graf weg en beginnen als een razende de vette aarde op de kist te gooien. Met spades en hun blote handen! Het moet zo snel mogelijk gebeuren. Met veel theater, zang en dans wordt oma op deze manier de laatste eer bewezen. De mannen staan rond het graf en de overige vrouwen en kinderen zitten daar omheen op de grond. Daarna roept de ceremoniemeester de verschillende aanwezigen naar voren om bloemen op het graf te leggen of te steken. Brenda had mij al uitgelegd dat ik niet mee naar voren kan als de kleinkinderen met aanhang worden omgeroepen. Niet getrouwd, dus géén deel van de familie. Ik word wel appart opgeroepen en steek samen met de huishoudster van Brenda twee rozen op het graf. Een woord van dank, uitgesproken door de familie-oudste, betekent het eind van de ceremonie. Ná drieën beginnen we aan de bizarre terugtocht. Diverse gestrandde auto's helpen we met z'n allen op weg: voeten in de modder des spijt. Bijna vijf uur later dan gepland komen we doodvermoeid weer thuis.
Jullie zijn ook moe van het lezen van deze mail. Verwerk de indrukken en om volgende week de nieuwe belevenissen te lezen.
Houdoe voor de Brabanders, lekker chillen voor de jeugd en lieve groet voor ieder die ze ontvangen wil.
Ronald
-
25 Maart 2006 - 14:33
Nynke:
Lieve Ronald and Brenda!
Ik heb het verhaal met verbazing gelezen, wat bijzonder zeg! Kun je hier toch niet voorstellen! Ik ben blij dat ik Nkambo heb mogen ontmoeten tijdens mijn verblijf in Zambia, vond het een verschrikkelijk lief vrouwtje!
Veel sterkte voor jullie daar!
Big kisses and many hugs!! -
25 Maart 2006 - 14:47
John Vink:
ronald,
wil jij mijn medeleven mededelen aan Brenda en haar sterkte wensen!
ik mail je nog wel
groet -
25 Maart 2006 - 20:16
Igor:
Hi Ronald,
Ik heb vorig jaar, zoals je weet, de begrafenis van Priscilla bijgewoond. Die beelden komen na het lezen van je verslag weer helemaal terug. Geef aub mijn steunbetuiging aan Brenda. En natuurlijk ook voor jou... -
25 Maart 2006 - 23:07
Dorine En Peter:
Jeetje, wat een verhaal ! Wens je Brenda sterkte van ons.
Dikke knuffel -
25 Maart 2006 - 23:11
Jacques:
Roon, 't is weer heel bijzonder. Niet makkelijk om in dit soort emotionele situaties af te moeten wijken van je eigen gewoontes. Maar het "verrijkt" ook wel weer. Je gedachten zullen ook wel even teruggegaan zijn naar vorig jaar bij Pa. Sterkte, ook voor Brenda.
Groet, broertje. -
26 Maart 2006 - 11:26
Hetty:
lieve Ronald en Brenda, mooi verhaal. Uitgebreid fscheid nemen en het verdriet goed doorleven is zo belangrijk. Wat dat betreft kunnen wij nog wat van de Zambianen leren. Heel veel sterkte en kusjes. -
26 Maart 2006 - 17:19
Mia:
ik heb bij jose gegeten en bedankt voor de brieven -
26 Maart 2006 - 17:40
Remco:
de klok is een uur voor uit gezet is dat ook bij jullie en het was lekker weer bij ons 26 maart 2006 zondag remco out [de groot] -
27 Maart 2006 - 13:30
Annelies:
Wat is dit medium toch geweldig ,dat wij op zo'n mooie manier een beetje cultuur kunnen opsnuiven.Het verrijkt mijn wereld weer een beetje meer! blijf op zo een manier alles beschrijven zodat we mee kunnen blijven "reizen"met jou!
sterkte en de groeten aan brenda -
27 Maart 2006 - 20:01
Karlijn:
Lieve schatten
Extra veel liefs aan Brenda, en sterkte... ze is nu de oudste vrouw in haar familie, een wees-gevoel...? Ik moest ook aan Priscilla denken toen ik de beschrijving van de begrafenis las, gelukkig heeft BaNkambo ouder mogen worden.
Tot snel lieverds, dikke kus -
02 April 2006 - 18:02
Christine:
Dank je wel, Ronald. Echt interessant, maar verbazingwekkend dat mannen daar ook niet mogen huilen. Je mailtje ook gelezen. Sterkte en succes met je business én veel geduld natuurlijk!
Reageer op dit reisverslag
Je kunt nu ook Smileys gebruiken. Via de toolbar, toetsenbord of door eerst : te typen en dan een woord bijvoorbeeld :smiley
